كالاهايى كه روسها بدانجا مىآورند عبارتند از : چرم قرمز ، پوست قرمز گوسفند ، ظروف چوبى ، افسار و زين ، چاقو و ساير چيزهاى ريز و جزئى ، غله ، گوشت خوك خشك‌شده و خواروبار . تاتارها انواع ابريشم بافته بدين شهر مىآورند ؛ اين ابريشم از ايران يعنى از شماخى بدينجا وارد مىشود و نيز نوعى ابريشم كه ضخيم آن در روسيه و كراسكو خواهان زيادى دارد و انواع ابريشم نرم براى كمربند ، پيراهن مردانه و كمان و شمشير و چيزهايى ازاين‌دست را مثل غلات و گردو براى فروش به اين شهر مىآورند . » هشتر خان در آن زمان كه كمتر از يك دهه از سلطه روسها بدان مىگذشت ، چندان شهر جذابى نبوده است . در اين شهر « همه‌چيز به مقدار اندك بدست مىآيد و بازرگانان آن چندان فقير و نادارند كه به نوشتن نمىآيد « 1 » » اهميت هشتر خان در تجارت ربع سوم سده شانزدهم ايران دوچندان بود . نخست اينكه جايگاه آن در جاده‌اى قرار داشت كه از درياى سفيد تا درياى خزر كشيده شده و اروپا را به آسيا پيوند مىداد و درواقع خارج از دسترس و دخالت ناوگان اسپانيا و پرتقال بود . از زمان نخستين سفر انگليسىها به روسيه در سالهاى 5 - 1553 م . ، راه جايگزين و ممكنى كه خارج از نظارت تركها و ونيزيها بود و بازار بالقوه‌اى براى صدور اقمشه انگليسى ( كه سالها بعد از اقلام مهم صادراتى انگليس گرديد ) به حساب مىآمد ، براى تجارت ادويه ، ابريشم و رنگ پديد آمد . جنكينسن به عبد اللّه ، خان شروان ابراز داشت كه : « اگر سيد صوفى و ساير شاهزادگان ايران ، از ضايعات بازرگانان ما در آن منطقه جلوگيرى كنند و مجوز و ايمنى تجارت به ما بدهند ( مثل مجوزى كه سلطان عثمانى به بازرگانان ونيزى اهدا كرد ) ترديدى ندارم كه تجارت اين منطقه رشدى فراوان خواهد يافت و چنان نفعى براى آنها خواهد داشت كه بىسابقه باشد و اجناس و كالاهاى ما و اعلاميه‌هاى آن‌ها بدستشان خواهد رسيد ، طوريكه انگار تركان به سرزمين آنها وارد نشده‌اند . . . » « 2 » متأسفانه شاه طهماسپ كه در آن زمان با حسن آقا سفير تركان در قزوين مشغول انعقاد قرارداد بود ( نوامبر 1562 م . ) به پيشنهادات تجارى جنكينسن با رغبت گوش نسپرد كه مبادا به روابط او با تركان خدشه‌اى وارد سازد . لارنس چپمن ( Laurence Chapman ) بعدها خصومت تركان را گزارش داد مبنى بر اينكه بازرگانان آنها ابراز دوستى مىكنند ولى « در پنهان از دشمنان قسم‌خورده ما هستند و از تمام امكانات موجود براى ممانعت از فروش كالاهاى ما استفاده مىكنند . » آرتور ادواردز بعدها همين پيشنهاد را به شاه طهماسپ داد و تعهد كرد كه مال‌التجاره را همچون ونيزيان وارد ايران كنند « و از راه مسكوى كسيهاى زيبا ، پارچه‌هاى عريض

--> ( 1 ) - همان ، صص 9 - 58 . ( 2 ) - همان ، صص 4 - 143 .